Anestezi
Spinal (belden uyuşturma) veya genel
Hastanede kalış
Genellikle birkaç gün
Günlük yaşama dönüş
Kişiye göre değişir
Fizik tedavi
Ameliyattan kısa süre sonra başlar
Diz protezi nedir?
Diz protezi (total diz artroplastisi), aşınmış veya hasar görmüş diz eklemi yüzeylerinin çıkarılarak yerine metal ve tıbbi plastikten oluşan yapay eklem parçalarının yerleştirildiği ameliyattır. Uyluk kemiğinin (femur) alt ucu ile kaval kemiğinin (tibia) üst yüzeyi kaplanır, gerekirse diz kapağının arka yüzeyi de yenilenir. Amaç ağrıyı azaltmak ve dizin günlük işlevini iyileştirmektir.
Hasar dizin yalnızca bir bölümüyle sınırlıysa uygun hastalarda yalnızca o bölümün değiştirildiği kısmi (unikompartmantal) protez de değerlendirilebilir.
Hangi durumlarda değerlendirilebilir?
Diz protezinin gündeme gelmesinde temel ölçüt, şikâyetlerin günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğidir. Şu durumlarda değerlendirilebilir:
- İleri evre kireçlenme (osteoartrit), romatoid artrit veya geçirilmiş yaralanmaya bağlı eklem hasarı
- Yürüme, merdiven çıkma, oturup kalkma gibi günlük işleri belirgin şekilde kısıtlayan ağrı
- Dinlenirken ya da gece de süren ağrı
- Egzersiz, ilaç, enjeksiyon ve kilo kontrolü gibi ameliyat dışı tedavilere rağmen yeterli rahatlama olmaması
- Dizde ilerleyici şekil bozukluğu (içe veya dışa doğru eğrilik)
Tanı ve değerlendirme
Değerlendirme; şikâyetlerin öyküsü, dizin muayenesi ve ayakta çekilen röntgenlerle yapılır. Röntgende eklem aralığının daralması, kemik çıkıntıları ve bacak dizilimi incelenir. Ameliyat planlanıyorsa genel sağlık durumu, kalp ve akciğer değerlendirmesi, kan tetkikleri ve kullanılan ilaçlar da gözden geçirilir. Ameliyat kararı; yaş, beklentiler ve eşlik eden hastalıklar birlikte konuşularak verilir.
Tedavi seçenekleri
Diz kireçlenmesinde tedavi genellikle ameliyat dışı yöntemlerle başlar: düzenli egzersiz ve fizik tedavi, fazla kilo varsa kilo verme, hekimin önerdiği ağrı kesiciler, gerekirse eklem içi enjeksiyonlar ve baston gibi yardımcılar. Hasarın dizin bir bölümüyle sınırlı olduğu, genç ve aktif hastalarda yüksek tibial osteotomi bir seçenek olabilir. Ameliyat dışı tedavilerin yetersiz kaldığı ileri hasarda ise diz protezi değerlendirilebilir.
Diz protezi ameliyatı nasıl yapılır?
- Anestezi. Belden uyuşturma veya genel anestezi uygulanır.
- Eklemin açılması. Dizin ön yüzünden yapılan kesiyle ekleme ulaşılır.
- Yüzeylerin hazırlanması. Hasarlı kıkırdak ve altındaki ince kemik tabakası özel aletlerle şekillendirilir.
- Protezin yerleştirilmesi. Metal parçalar kemiğe sabitlenir, araya plastik bir ara parça yerleştirilir; bağ dengesi ve hareket kontrol edilir.
- Kapatma. Kesi kapatılır, ağrı kontrolü ve pıhtı önleyici tedavi planlanır.
Olası yan etkiler ve riskler
Diz protezi büyük bir ameliyattır. Olası riskler ameliyat öncesinde kişiye özel olarak konuşulur:
- Yara yeri veya protez çevresi enfeksiyonu
- Bacakta pıhtı oluşması (derin ven trombozu) ve nadiren pıhtının akciğere gitmesi
- Dizde sertlik, hareket kısıtlılığı veya devam eden ağrı
- Kesi çevresinde his azalması; nadiren damar veya sinir yaralanması
- Zamanla protezin gevşemesi veya aşınması ve buna bağlı yenileme (revizyon) ameliyatı gerekebilmesi
- Anesteziye bağlı genel riskler
İyileşme ve rehabilitasyon
Ameliyattan kısa süre sonra, çoğunlukla ilk günlerde, fizyoterapist eşliğinde yürüteç veya koltuk değneğiyle ayağa kalkılır. Taburculuktan sonra evde düzenli yapılan egzersizler, dizin bükülüp düzleşebilmesi ve kasların güçlenmesi için önemlidir. Destek olmadan yürüme, araç kullanma ve işe dönüş zamanı kişiden kişiye değişir ve kontrollerde birlikte belirlenir. İyileşme döneminde ağrı ve şişliğin aşamalı olarak azalması beklenir.
Ameliyat öncesinde evde düşme riskini azaltacak düzenlemeler yapılması, sık kullanılan eşyaların kolay ulaşılabilir yerlere alınması ve taburculuk sonrasındaki ilk haftalarda destek olacak birinin bulunması iyileşme dönemini kolaylaştırabilir. Diş, idrar yolu veya cilt enfeksiyonu gibi sorunların ameliyattan önce tedavi edilmesi de önemlidir.
Ameliyat sonrasında ateş, yaradan akıntı, artan kızarıklık, baldırda şişlik ya da nefes darlığı fark ederseniz vakit kaybetmeden bir hekime başvurulması önerilir. Tıbbi ve girişimsel uygulamaların sonuçları kişiden kişiye farklılık gösterebilir.
Sık sorulan sorular
Diz protezi ne kadar dayanır?
Günümüzde diz protezleri pek çok hastada uzun yıllar işlev görür; ancak bu süre kişiden kişiye değişir. Kilo, aktivite düzeyi, kemik kalitesi ve enfeksiyon gibi etkenler protezin ömrünü etkileyebilir.
Diz protezi için yaş sınırı var mı?
Belirli bir yaş sınırı yoktur. Karar; eklem hasarının derecesine, şikâyetlerin günlük yaşamı ne kadar etkilediğine ve genel sağlık durumuna göre verilir.
Ameliyattan sonra diz çökebilir miyim?
Diz protezi sonrasında diz çökmek bazı kişilerde zor veya rahatsız edici olabilir. Hangi hareketlerin uygun olduğu kontrollerde kişiye özel olarak konuşulur.
Önce artroskopi denenebilir mi?
Yalnızca kireçlenmeye bağlı ağrıda artroskopik temizleme genellikle önerilmez. Diz artroskopisi daha çok menisküs ve bağ sorunları gibi belirli durumlarda değerlendirilir.
Kaynaklar
- NHS. Knee replacement
- American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo). Total Knee Replacement